Zatrzymanie dopuszczalne jest tylko wówczas, gdy istnieje uzasadnione przypuszczenie, że zatrzymana osoba popełniła przestępstwo, a ponadto spełniona jest przynajmniej jedna z następujących przesłanek: obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby, obawa zatarcia śladów przestępstwa, bądź gdy nie można ustalić jej tożsamości (art. 244 kpk), albo gdy istnieją przesłanki do przeprowadzenia przeciwko tej osobie postępowania w trybie przyspieszonym.

 Zatrzymanemu przysługują przewidziane przepisami kodeksu postępowania karnego uprawnienia i w razie wyrażenia woli skorzystania z nich przez zatrzymanego, organ zatrzymujący nie może mu tego odmówić. Zatrzymany ma prawo przede wszystkim do:

• uzyskania informacji o przyczynach zatrzymania oraz o przysługujących uprawnieniach;
• wypowiedzenia się co do przyczyn zatrzymania;
• skontaktowania się z adwokatem, jak również przeprowadzenia bezpośredniej z nim rozmowy (organ zatrzymujący może jednak zastrzec, że będzie przy tym spotkaniu obecny)
• żądania powiadomienia osób najbliższych lub zakładu pracy o zatrzymaniu.

 Z zatrzymania sporządzany jest protokół, w którym podaje się:

• dane osobowe zatrzymanego;
• datę, godzinę, miejsce zatrzymania;
• przyczynę zatrzymania;
• informację, o jakie przestępstwo podejrzewana jest zatrzymana osoba;
• informację o pouczeniu zatrzymanego o przysługujących mu uprawnieniach.

 Do protokołu wciągnięte być muszą również wszystkie oświadczenia i wnioski zatrzymanego. Należy zadbać o to, aby wszelkie spostrzeżenia, w tym m.in. stwierdzone nieprawidłowości (np. uniemożliwienie skorzystania przez zatrzymanego z uprawnień) zostały w nim udokumentowane dla ewentualnego wykorzystania w dalszym toku postępowania.

Protokół podpisuje sporządzający protokół oraz zatrzymany. Jeżeli treść protokołu nie odpowiada rzeczywistości, np. nie zawiera złożonych przez zatrzymanego oświadczeń, należy zażądać jego uzupełnienia. W razie odmowy uzupełnienia protokołu, należy zażądać umieszczenia w protokole wzmianki o tym, bądź odmówić jego podpisania. Zatrzymany musi otrzymać odpis protokołu.

 Na zatrzymanie służy zażalenie do Sądu Rejonowego właściwego dla miejsca zatrzymania. Składa się je za pośrednictwem organu, który dokonał zatrzymania. Sąd rozpoznający zażalenie bada, czy zatrzymanie było:

• zasadne, tj. czy mamy do czynienia z obawą ucieczki lub ukrycia się osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa, obawą zatarcia śladów przestępstwa, bądź nie można ustalić tożsamości danej osoby;
• legalne, tj. czyw momencie zatrzymania istniało uzasadnione przypuszczenie, że zatrzymana osoba popełniła przestępstwo;
• przeprowadzone prawidłowo, tj. czy zatrzymanego poinformowano o przyczynach zatrzymania, przysługujących mu prawach, czy go wysłuchano itp.

 Jeżeli Sąd stwierdzi, że zatrzymanie było niezasadne lub nielegalne - zatrzymany musi zostać niezwłocznie zwolniony, a Sąd zawiadamia o tym również prokuratora i organ przełożony nad tym, który dokonał zatrzymania. W razie stwierdzenie nieprawidłowości zatrzymania - Sąd zawiadamia o tym ww. organy, nie następuje jednak zwolnienie zatrzymanego.

 W przypadku dolegliwości zdrowotnych, należy niezwłocznie zażądać kontaktu z lekarzem. Jeżeli są one związane z przebiegiem zatrzymania, wskazane jest uzyskanie zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego ponadto, czy dolegliwości nie stanowią przeciwwskazania dla pozbawienia wolności.  Gdy istnieje podejrzenie, że funkcjonariusze organu zatrzymującego w trakcie zatrzymania przekroczyli swoje uprawnienia, Sąd rozpoznający zażalenie może z urzędu lub na wniosek zatrzymanego zwrócić się do właściwej Prokuratury o ewentualne wszczęcie postępowania karnego (może w tym celu przesłać np. odpis protokołu posiedzenia, protokołu zatrzymania, dokumentację lekarską). Sam zatrzymany również może zawiadomić Prokuraturę o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

 Zatrzymanego należy niezwłocznie zwolnić, kiedy ustanie przyczyna jego zatrzymania (art. 248 kpk) oraz jeżeli w ciągu 48 h od zatrzymania nie zostanie skierowany do Sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Wniosek może zostać złożony dopiero wtedy, dopiero gdy zostanie zatrzymanemu przedstawiony zarzut popełnienia przestępstwa. W razie złożenia takiego wniosku przez prokuratora zatrzymanie może przedłużyć się o kolejne 24 h. Jeżeli w tym czasie Sąd nie wyda postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, bądź gdy Sąd nie uwzględni wniosku o tymczasowe aresztowania, zatrzymany zostaje zwolniony.

 Ponowne zatrzymanie na podstawie tych samych faktów i dowodów jest niedopuszczalne.

Autor: apl. adw. Izabela Sakuła